Nederlandse Kerstgebruiken

De adventstkrans en de adventskalender

De adventskrans wordt per traditie gemaakt van dennen- of sparren takken met daarin 4 kaarsen. De eerste daarvan wordt aangestoken op 1ste advents zondag die 4 weken voor kerstmis valt. Iedere volgende zondag wordt een volgende kaars aangestoken, totdat de zondag voor Kerstmis alle vier kaarsen branden. Het licht van die kaarsen symboliseert de hoop en het vertrouwen in de toekomst
In het filmpje hieronder zie je de adventskaarsjes branden

Kerstkaarten versturen
Bij de aanloop naar Kerstmis hoort ook het verzenden van kaarten met een Kerstwens, die in later jaren veelal gecombineerd werd met een Nieuwjaarswens.

Klassieke kerstkaarten laten meestal een flink besneeuwd december landschap zien, dat nu helaas tot het verleden lijkt te behoren.
Ook de verzending per post begint geleidelijk te verdwijnen en wordt vervangen door iets dat we per e-mail of WhatsApp ontvangen.
Dat is jammer, maar het zij zo…….

De Kerstboom
De kerstboom heeft van origine eigenlijk niets met het kerstfeest te maken. Het gebruik ontstond in de late middeleeuwen in de Elzas en verbreidde zich van daaruit pas in de loop van de 19e eeuw door de rest van West Europa.
De hedendaagse kerstboom is een spar (en geen dennen boom dus).

De kerstboom is nu niet meer uit het Nederlandse kerstfeest weg te denken. Het optuigen van de kerstboom begint in Nederland 1-2 weken na Sinterklaas. De ouderen onder jullie zullen zich nog, even als ik, herinneren dat er in de kerstboom echte kaarsjes zaten, die met een knijpertje op de takken bevestigd werden, een nogal brandgevaarlijke situatie. Thuis hadden we dan ook altijd een emmer water naast de kerstboom staan om in geval van brand te kunnen blussen.

Jaarlijks werd de doos met kerstballen en de kerstpiek van zolder gehaald en ieder jaar was het een feest de kerstboom te versieren. Laatste fase van dit versierfeest was het schuiven van de chocolade kerstkransjes aan de takken en tenslotte het sierlijk draperen van engelenhaar, dat toen nog uit glasvezel bestand en zich gemeen in je handen kon vast prikken.
Op 1ste Kerstavond mocht ik, de oudste zoon, de kaarsjes eigenhandig aansteken. Zoveel mooier was dat in mijn herinnering, dan de zeer veilige, met LED lichtjes overladen kerstbomen die heden ten dage in zwang zijn.

De bewegelijke warmte die een “simpele” kaarsvlam uitstraalt heeft voor mij en vele anderen, ook los van het kerstfeest een speciale betekenis. Bij ons thuis steek ik vanaf eind september, zodra de schemering invalt een paar kaarsen aan en we slaan dit maar zelden over……..


.

Niet alleen binnenshuis…..
In adventsweken begint er ook buitenshuis van alles te gebeuren. In bijna iedere winkelstraat wordt feestverlichting aangebracht. en
gigante kerstbomen worden neergezet. De traditionele kerstboom op de Dam die je hier ziet, is voorzien van 40.000 LED lampjes. Een ware explosie van licht barst uit over de Europese straten en pleinen……

Ik heb persoonlijk een bijzondere band met die kerstsfeer in de stad. Niet alleen de straatverlichting, maar ook de feestelijke etalages. In Rotterdam geboren stond ik in de kersttijd als klein jochie met mijn neusje tegen de etalageruiten van de Bijenkorf aangedrukt, kijkend naar schitterende kerst landschappen vol licht en cadeaus. Het was ook de tegenstelling tussen het warme gevoel dat die etalages uitstraalden en de koude winterlucht buiten (het kon toen nog echt vriezen met Kerstmis). Ik weet nog goed hoe diep ontroerd ik was toen ik juist in die tijd “Het meisje met de zwavelstokjes” van Hans Christian Andersen las. Ik was denk ik een jaar of 5 toen ik dit sprookje voor het eerst las en ik denk dat het grote invloed gehad heeft op mijn sociale instelling in m’n latere leven. Je zult het niet geloven, maar toen ik tijdens het schrijven van dit stukje, het sprookje opnieuw las, sprongen me de tranen in de ogen. Het is dan ook het meest droevige sprookje van Andersen. Helaas is het ook nu nog zeer toepasselijk op de verschrikkelijke tegenstelling tussen arm en rijk, die onze mondiale samenleving kenmerkt.
Wanneer je dit sprookje wilt lezen klik dan HIER.

Kerstcadeautjes
De kerstcadeautjes horen van origine niet in onze kerstgebruiken.. Nederlandse emigranten brachten in de 19e eeuw onze Sinter Klaas traditie mee naar Amerika, waar die als Santa Claus in de kerstviering opgenomen werd. Eind 20ste eeuw waaide die Amerikaanse kerstcadeautjes traditie naar Europa over, zodat de cirkel weer rond was.

De merkwaardigste Kerst die ik ooit mee maakte vierden we bij vrienden in Australiƫ. In de eerste plaats is het daar in december hoogzomer, wat al behoorlijk tegen mijn kerstgevoel indruist, maar ronduit ongemakkelijk was het feit dat Santa Claus de cadeautjes in het holst van de Kerstnacht onder de kerstboom legt. Dat had tot gevolg dat de jonge kinderen van onze vrienden in de zeer vroege ochtend van 1ste Kerstdag al in onze slaapkamer stonden te joelen dat we mee moesten komen om cadeautjes uit te pakken. De avond daarvoor was zeer gezellig geweest en laat geworden, zodat het geen geringe opgave was om met een opgewekt gezicht aan dit zeer matineuze pakjesfeest deel te nemen.

Het Kerstdiner
Laten we het meisje met de zwavelstokjes maar even uit ons hoofd zetten en genieten van de warme gezelligheid van het gezamenlijke kerstdiner, waarbij het aansnijden van de bijna onvermijdelijke kalkoen of rollade een hoogtepunt vormt

Bij ons thuis stonden tijdens het kerstdiner ook altijd echte kaarsjes op tafel en ik herinner me nog goed, hoe ik er tot schrik van mijn tafelgenoten, in slaagde om op een keer mijn papieren kerstservetje met zo’n kaarsje aan te steken. Gelukkig liep dat goed af, zodat de emmer water die naast de kerstboom vlakbij stond, niet gebruikt hoefde te worden.

Kerstboom verbranden
Een typisch Nederlands gebruik, als slotstuk van het Kerstfeest, is het op Oude Jaar avond verbranden van de kerstbomen. Een woest feest van het licht, fascinerend voor Jong en Oud, dat in zijn onstuimige vorm doet denken aan de grote vuren, die bij het oeroude Germaanse Midwinterfeest ontstoken werden .

Tegenwoordig vindt dit (gelukkig maar) meestal op georganiseerde wijze centraal plaats, waarbij zelfs de brandweer actief deel neemt aan het vuurtje stoken. In mijn jeugd in Rotterdam was dat anders. Wanneer de kerstbomen tot ongenoegen van de huismoeders hun naalden begonnen te verliezen, werden ze buiten op straat gezet en door de jeugd opgehaald om een “kerstboom fikkie” te stoken. Ik heb in die tijden hele gevechten tussen groepen jongeren om het bezit van zo’n afgedankte kerstboom meegemaakt

Karakteristiek Nederlandse folklore in de Adventstijd

Ik heb zo het vermoeden dat de bovengenoemde kerstboom verbrandingen een Nederlandse traditie zijn, die je verder misschien alleen nog in Belgiƫ tegen komt, maar zeker weten doe ik dat niet. Wel zeker is dat onderstaande twee folkloristische gebruiken alleen nog in Nederland in zwang zijn

De Midwinterhoorn blazen
Het blazen van de midwinterhoorn is een oeroude traditie, die in Oost Nederland nog volop in stand gebleven is. Tegenwoordig worden er tussen de eerste zondag van de Advent en Driekoningen (6 januari) demonstraties midwinterhoornblazen gegeven en zijn er elk jaar speciale wandeltochten waar op diverse plaatsen blazers staan opgesteld. 

.

Sint Thomasluiden
Door het luiden van de klokken in de tweede helft van december, zouden de kwade geesten, die de dagen doen korten, verdreven worden. Tegenwoordig wordt dit gebruik nog in ere gehouden in Zuidoost Friesland waar veel vrijstaande klokkenstoelen zijn die door het volk makkelijk geluid kunnen worden.

.

© 2016 - 2022 Stadsdiakonaat Delft - wilt u een stukje overnemen van onze site? Neem contact op.